جنگ چهره زنانه ندارد
به گزارش سایت رسمی سیامک یزدانجو، اجرای اپرای «مادران خرسون» در ورشو، داستان مادرانی را به صحنه برده است که برای بازگرداندن فرزندانشان از کریمه، سفری چند هزار کیلومتری را از میان مرزها و مناطق جنگی پشت سر گذاشتند؛ اثری که در فضای سیاسی دوپاره لهستان، به نشانه ای از انسجام با اکراین تبدیل گشته است.
زینب کاظم خواه ـ جنگ ها به طور معمول از زاویه دید فرماندهان، سیاستمداران و سربازان روایت می شوند؛ از نقشه های نظامی، عملیات ها، پیروزی ها و شکست ها. در این بین، زندگی غیرنظامیان، خصوصاً زنان و کودکان، اغلب در حاشیه داستانهای رسمی قرار می گیرد. اما جنگ فقط در میدان نبرد اتفاق نمی افتد جنگ ادامه دارد؛ در خانه هایی که ویران می شوند، خانواده هایی که از هم می پاشند، کودکانی که از والدینشان جدا می شوند و مادرانی که برای یافتن فرزندانشان پا به راهی پرخطر می گذارند.
اپرای «مادران خرسون» با انتخاب همین زاویه دید، سراغ یکی از تلخ ترین نتایج جنگ اوکراین رفته است: انتقال الزامی خردسالان اوکراینی به روسیه و مناطق تحت کنترل این کشور و تلاش خانواده ها برای برگرداندن آنها. این اثر به جای تمرکز بر نبردهای نظامی و تحولات سیاسی، داستان مادرانی را روایت می کند که در میانه جنگ، برای حفظ پیوند خود با فرزندانشان مبارزه می کنند.
روایت سه زن و سفری برای برگرداندن فرزندان داستان اپرا در رابطه با سه زن اوکراینی از منطقه خرسون است. کاترینا و داشا به دختران نوجوان خود اجازه می دهند برای گذراندن تعطیلات تابستانی به اردوگاهی در کریمه بروند؛ منطقه ای که از سال ۲۰۱۴ تحت کنترل روسیه قرار دارد. اما بعد از مدتی ارتباط تلفنی با دختران قطع می شود و مادران درمی یابند که فرزندانشان اجازه برگشت ندارند.
در ادامه، اولا، مادر داشا و مادربزرگ دو کودک، با وجود مبتلاشدن به سرطان، جهت کمک به برگرداندن نوه هایش وارد عمل می شود. این سه زن مسیری طولانی و خطرناک را از اوکراین بسمت لهستان، بلاروس و روسیه طی می کنند؛ سفری کهحدودا چهار هزار کیلومتری. در خلال مسیر آنها با موانع اداری، بازجویی ها، تهدیدها و خطرهای عبور از مرزها مواجه می شوند.
شخصیت های اصلی داستان تخیلی اند، اما روایت اپرا بر تجربه های واقعی خانواده های اوکراینی استوار است. در بین شخصیت های اثر، چهره ماریا لووا-بلوا، کمیسر حقوق خردسالان در دفتر ریاست جمهوری روسیه، نیز حضور دارد؛ شخصیتی واقعی که در اپرا نقش او را کاترژینا ویتژنی بازی می کند. دیوان کیفری بین المللی در سال ۲۰۲۳ برای لووا-بلوا و ولادیمیر پوتین حکم بازداشت صادر کرد؛ بهتان عنوان شده مقابل آنها، مسئولیت در انتقال غیرقانونی خردسالان از مناطق اشغالی اوکراین به روسیه است. لووا-بلوا در مقابل، مدعی شده است که اقدام هایش با هدف نجات خردسالان و فراهم کردن سرپناه برای آنها انجام شده است.
بر مبنای آماری که در یکی از گزارشات پخش شده در رابطه با اپرا به نقل از کارزار «کودکان را به خانه بازگردانید» آمده، تا ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶ بالاتر از ۲۰ هزار کودک اوکراینی به عنوان کودکانی که به اجبار منتقل شده اند، ثبت شده بودند. در همان گزارش، به برگشت حدود دو هزار و ۶۰۰ کودک نیز اشاره شده است. این ارقام در شرایطی مطرح می شوند که به علت محدودیت دسترسی به مناطق اشغالی و دشواری پیگیری سرنوشت خانواده ها، ابعاد واقعی این مسئله بازهم روشن نیست.
جنگ چهره زنانه ندارد؛ روایت هایی که تاریخ رسمی نادیده می گیرد عنوان کتاب مشهور سوتلانا آلکسیویچ، نویسنده بلاروس و برنده جایزه نوبل ادبیات، «جنگ چهره زنانه ندارد» به یکی از همین غیبت ها در روایت تاریخ اشاره می کند. آلکسیویچ در این کتاب با گردآوری خاطرات زنان شوروی که در جنگ جهانی دوم حضور داشتند، تجربه هایی را ثبت کرده است که در داستانهای رسمی جنگ کمتر به آنها پرداخته شده بود. بانوانی که در جبهه جنگیدند، پرستاری کردند، تک تیرانداز یا خلبان شدند و در کنار مردان درگیر جنگ بودند، اما بعد از پایان آن، خاطرات و تجربه هایشان اغلب در سایه روایت قهرمانان مرد قرار گرفت.
اهمیت کتاب آلکسیویچ فقط در ثبت حضور زنان در جنگ نیست؛ او نشان داده است که تجربه جنگ برای زنان می تواند ابعاد و جزئیاتی داشته باشد که در داستانهای نظامی و سیاسی دیده نمی گردد. در خاطرات آنها، جنگ نه فقط مجموعه ای از عملیات و پیروزی ها، بلکه تجربه ای جسمی و روانی از ترس، گرسنگی، فقدان، خشونت، جدایی و کوشش برای زنده ماندن است.
اپرای «مادران خرسون» نیز از زاویه ای دیگر به همین مسئله نزدیک می شود. در این اثر، زنان نه در حاشیه و به عنوان شخصیت هایی مکمل، بلکه در مرکز روایت قرار دارند. آنها فقط مادرانی نیستند که در انتظار برگشت فرزندانشان نشسته اند؛ برای نجات آنها تصمیم می گیرند، خطر می کنند و از مرزهای جغرافیایی و محدودیت های سیاسی عبور می کنند و مادر بودن به نیرویی برای کنش و مقاومت تبدیل می شود.
در این روایت جنگ از محدوده میدان های نبرد فراتر می رود و به زندگی کسانی کشیده می شود که امکان دارد هیچ گاه سلاحی در دست نگرفته باشند، اما ناچارند با نتایج جنگ دست وپنجه نرم کنند.
از نقاشی خردسالان تا مستند و عکاسی؛ هنر در مقابل فراموشی «مادران خرسون» اولین اثر هنری نیست که سرنوشت خردسالان جداشده از خانواده هایشان در جنگ اوکراین را بازتاب می دهد. از زمان شروع جنگ، هنرمندان، مستندسازان و عکاسان کوشیده اند تجربه کودکانی را ثبت کنند که از خانواده هایشان دور افتاده اند؛ کودکانی که بعضی از آنها بعد از برگشت، با خاطرات اردوگاه ها، فشارهای روانی و کوشش برای تغییر هویتشان مواجه بوده اند.
یکی از این پروژه ها مستند «ژاکت آبی با سوراخ زرد» به کارگردانی تتیانا خوداکیفسکا است. این اثر با مشارکت کودکانی شکل گرفته که بعد از انتقال به روسیه یا مناطق تحت کنترل این کشور به اوکراین بازگشته اند. خردسالان در این پروژه، تجربه های خودرا بوسیله نقاشی و روایت شخصی بازگو می کنند. یکی از داستانهای تاثیر گذار به دختری ۱۴ ساله مربوط است که در اردوگاهی در کریمه، به علت پوشیدن ژاکتی با رنگ های آبی و زرد، یادآور پرچم اوکراین، با اعتراض مسئولان اردوگاه مواجه شد. آنها از او خواستند بخش رنگی ژاکت را جدا کند و بعد از مخالفت دختر، خودشان آنرا بریدند. این خاطره عنوان پروژه را شکل داده است.
در کنار سینما و هنرهای تجسمی، عکاسی نیز به ثبت این تجربه ها پرداخته است. نمایشگاه و کتاب «زندگی در جنگ» با تأکید بر داستان های شخصی کودکانی شکل گرفت که در جنگ اوکراین زخمی، کشته یا ربوده شده اند. این مجموعه در سال ۲۰۲۴ در پکن به نمایش درآمد و قبل از آن نیز در شهرهایی چون بروکسل، مکزیکوسیتی و سنگاپور ارایه شده بود. نمایشگاه عکس «کودکی ازدست رفته» نیز در نوامبر همان سال در پارلمان اروپا در بروکسل راه اندازی شد. رومن پاشکوفسکی، عکاس مستند اوکراینی، در این مجموعه زندگی کودکانی را ثبت کرده بود که انتقال الزامی و جدایی از خانواده، کودکی آنها را دگرگون کرده است.
در بین این آثار، مستندی که به صورت مستقیم با اپرای «مادران خرسون» پیوند دارد، جایگاه ویژه ای پیدا می کند. این فیلم با عنوان «مادران خرسون؛ مستندی در رابطه با تشکیل یک اپرای منحصربه فرد» به کارگردانی یوبست کونیگه، در ۲۴ اکتبر ۲۰۲۶ از شبکه آرتِه پخش گردید. مستند علاوه بر روند تولید اپرا، به سرگذشت واقعی زنانی می پردازد که تجربه هایشان الهام بخش این اثر بوده است.
یکی از این روایت ها، داستان یولیا رادزویلووا و پسرش ماکسیم است. یولیا برای صیانت از فرزندش در مقابل حملات به خرسون، او را به اردوگاهی در کریمه فرستاد، اما پسرش بر خلاف وعده اولیه اجازه برگشت نیافت. او عاقبت بعد از ماه ها تلاش و سفری دشوار توانست فرزندش را به خانه بازگرداند. در یکی از بخش های مستند، مادر و پسر در اجرای پیش نمایش اپرا در کی یف حضور دارند و تجربه شخصی خودرا در چارچوب یک اثر نمایشی روی صحنه می بینند.
سرنوشت خردسالان جداشده از خانواده هایشان، تنها موضوع گزارشات خبری و پیگیری های حقوقی نبوده است؛ نقاشی، عکاسی، سینما و موسیقی نیز هر یک کوشیده اند بخشی از این تجربه را ثبت کنند اما تفاوت اپرای «مادران خرسون» در اینست که به جای تمرکز صرف بر رنج کودکان، مادران و مادربزرگ هایی را در مرکز روایت قرار می دهد که برای برگرداندن فرزندانشان دست به سفر می زنند. به این ترتیب، داستانی که در گزارشات خبری اغلب در چارچوب آمار و پرونده های حقوقی بازتاب می یابد، به تجربه ای انسانی در رابطه با جدایی، مقاومت و کوشش برای برگرداندن خردسالان به خانه تبدیل می شود.
لهستان؛ میزبان حکایتی از جنگ همسایه انتخاب ورشو برای اجرای اولین اجرای کامل و صحنه ای این اپرا نیز بی ارتباط با موضوع آن نیست. لهستان از زمان شروع حمله روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، یکی از نزدیک ترین حامیان این کشور بوده و پذیرای شمار زیادی از پناهجویان اوکراینی شده است. در متن اپرا نیز لهستان به عنوان «آخرین پناهگاه امن» توصیف می شود؛ اشاره ای به نقش این کشور در راه دشوار برگشت خانواده ها.
دونالد توسک، نخست وزیر لهستان، پیشتر امنیت کشورش را به حاکمیت و استقلال اوکراین پیوند داده است. در چنین شرایطی، اجرای اثری در رابطه با سرنوشت خردسالان اوکراینی در ورشو، علاوه بر جنبه هنری، معنایی فراتر از یک رویداد فرهنگی دارد. این اجرا مجالی برای زنده نگه داشتن موضوعی است که در بین اخبار روزانه جنگ، امکان دارد بتدریج از توجه افکار عمومی دور شود.
اپرای «مادران خرسون» با همکاری اپرای ملی لهستان و متروپولیتن نیویورک ساخته شده است. ماکسیم کولیومیِتس، آهنگ ساز اوکراینی متولد کی یف، موسیقی این اثر را ساخته و جرج برانت، نمایشنامه نویس آمریکایی، متن آنرا نوشته است. برانت برای نگارش اثر از داستانها و اطلاعات افرادی که در اوکراین با این مسئله درگیر بوده اند، بهره برده است. در جریان تشکیل اپرا نیز ساشا آندروسیوک، تهیه کننده موسیقی اهل کی یف، در رابطه با وضعیت خانواده های مناطق اشغالی و دشواری های برگرداندن خردسالان با گروه سازنده همکاری داشته است.
کری-لین ویلسون، رهبر ارکستر کانادایی با تبار اوکراینی، هدایت اجرای ورشو را برعهده داشت. او از بنیان گذاران ارکستر آزادی اوکراین است؛ ارکستری که با هدف دفاع از موسیقی دانان اوکراینی و جلب توجه جهانی به وضعیت این کشور شکل گرفت. ویلسون همین طور مدیر موسیقی ارکستر کامراتای کی یف است. او و پیتر گلب، مدیر متروپولیتن نیویورک، از حامیان اصلی تشکیل این پروژه بوده اند.
روایتی که عاقبت خوب ندارد در اجرای ورشو، سه شخصیت اصلی را ایزابلا ماتولا در نقش کاترینا، کامیلا دوتکوفسکا در نقش داشا و ماوگوژاتا والفسکا در نقش اولا بازی می کنند. حضور گروه کر اپرای ملی لهستان و گروه کر خردسالان آرتوس نیز به روایت جمعی اثر کمک می کند؛ روایتی که در آن رنج مادران تنها تجربه چند شخصیت نیست، بلکه بازتابی از وضعیت خانواده های بسیاری است که درگیر این بحران شده اند.
با وجود تلاش مادران برای برگرداندن فرزندانشان، اپرا پایانی ساده و خوشایند برای این داستان درنظر نمی گیرد. در پایان، لالایی خردسالان و مادرانی که باردیگر به یکدیگر رسیده اند، شنیده می شود، اما برگشت خردسالان به مفهوم پایان لطمه ها نیست. تجربه جدایی، ترس و خشونت، اثری بر زندگی آنها باقی گذاشته که با عبور از مرزها یا برگشت به خانه از میان نمی رود.
«مادران خرسون» قبل از اجرای صحنه ای ورشو، در چهارم ژوئن ۲۰۲۶ در اپرای ملی اوکراین در کی یف، در چارچوب اجرائی کنسرتی ارایه شده بود. اجرای ۱۶ اکتبر در ورشو، اولین اجرای کامل و صحنه ای این اثر به حساب می آید. متروپولیتن نیویورک نیز اجرای این اپرا را برای آوریل ۲۰۲۸ برنامه ریزی کرده است؛ اجرائی که مقرر است با طراحی و صحنه آرایی متفاوتی به مخاطبان آمریکایی ارائه شود.
پیتر گلب، مدیر متروپولیتن، این اپرا را نوعی گواهی هنری در رابطه با جنایت های جنگی توصیف کرده است. ویلسون نیز اظهار امیدواری کرده که این اثر در شهرهای مختلف اروپا و همین طور شهرهای اوکراین، همچون کی یف، خرسون، خارکیف و ماریوپل، اجرا شود.
سرانجام، اهمیت «مادران خرسون» فقط در بازگویی یک پرونده انسانی یا ثبت رویدادی از جنگ اوکراین نیست. این اپرا تلاش می کند به تجربه کسانی صدا بدهد که به طور معمول در داستانهای بزرگ جنگ کمتر دیده می شوند؛ مادرانی که به جای حضور در میدان نبرد، در مسیرهای پرخطر برای برگرداندن فرزندانشان می جنگند و کودکانی که جنگ، کودکی و امنیتشان را از آنها گرفته است. و به یاد داشته باشیم که پشت هر آمار و پرونده حقوقی، زندگی خانواده هایی قرار دارد که خواسته ای ساده دارند: باردیگر در کنار یکدیگر زندگی کنند.
منابع: لوموند و آبزرور
منبع: siamakyazdanjoo.com
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب