سالروز درگذشت مرتضی پاشایی قصه خواننده ای که با مرگش به یک پدیده اجتماعی تبدیل شد
سایت رسمی سیامک یزدانجو: 12 سال از درگذشت مرتضی پاشایی می گذرد؛ خواننده ای که در ۳۰سالگی و بعد از مبارزه با سرطان معده از دنیا رفت، اما خبر مرگش به اتفاقی فراتر از یک فقدان هنری تبدیل شد. هزاران نفر در شهرهای مختلف ایران برای بدرقه او به خیابان ها آمدند و تشییع پیکرش به یکی از کم سابقه ترین مراسم های وداع با یک خواننده موسیقی پاپ در ایران تبدیل شد.
ریحانه اسکندری - ۲۳ آبان ۱۳۹۳، خبر درگذشت مرتضی پاشایی در بیمارستان بهمن تهران منتشر گردید. خواننده ای که تنها چند سال از شهرت گسترده اش می گذشت و در اوج محبوبیت با بیماری سرطان دست وپنجه نرم می کرد، در ۳۰سالگی درگذشت.
اما آن چه بعد از انتشار خبر مرگ او اتفاق افتاد، کمتر کسی را بی تفاوت گذاشت. تجمع های مردمی در شهر های مختلف، هم خوانی ترانه هایش در خیابان ها، حضور جمعیت انبوه در مراسم خاکسپاری و بحث های گسترده درباره ی چرایی محبوبیت او، نام مرتضی پاشایی را از محدوده موسیقی پاپ فراتر برد. او رفت، اما مرگش پرسش های تازه ای درباره ی نسبت نسل جوان با موسیقی، رسانه، شهرت و فضای عمومی در جامعه ایران مطرح کرد؛ پرسش هایی که حتی بعد از گذشت 12 سال بازهم قابل طرح هستند.
از علاقه کودکی به موسیقی تا ورود به دنیای حرفه ای مرتضی پاشایی ۲۰ مرداد ۱۳۶۳ در تهران متولد شد. علاقه او به موسیقی از کودکی شکل گرفت و خانواده اش نیز در گفت وگوهایی که بعد از درگذشتش انجام دادند، از دلبستگی سریع او به صدا و موسیقی سخن گفتند. به روایت خانواده، او از همان سالهای نخست زندگی نسبت به موسیقی واکنش نشان می داد و بدون آن که آموزش رسمی گسترده ای دیده باشد، به ساز و نواختن علاقه داشت.
پاشایی در نوجوانی نواختن گیتار را شروع کرد و بعدها سازهایی مانند پیانو و کیبورد را نیز آموخت. وی در کنار خوانندگی، به آهنگسازی و تنظیم موسیقی علاقه داشت و بخش مهمی از هویت هنری اش را بر پایه همین توانایی ها شکل داد. تحصیلات وی در رشته گرافیک نیز یکی دیگر از بخش های زندگی اش بود که در کنار فعالیت موسیقایی دنبال کرد.
مسیر حرفه ای پاشایی از همان اول با اتکا به امکانات و مسیرهای سنتی شهرت پیش نرفت. او مانند خیلی از خوانندگان جوان آن دوره، از اینترنت برای معرفی آثارش بهره برد. انتشار ترانه ها در فضای مجازی و دست به دست شدن آنها میان کاربران، بتدریج نام او را به گوش مخاطبانی رساند که شاید قبل از آن امکان آشنایی با آثارش را نداشتند.
سال ۱۳۸۹ را می توان از مقاطع مهم آغاز شناخته شدن وی در فضای موسیقی دانست. پاشایی قبل از آن که آلبوم رسمی منتشر کند، با انتشار تک آهنگ ها و قطعات مستقل در اینترنت مخاطبان خویش را پیدا کرده بود. این شیوه معرفی آثار، در آن سال ها برای خیلی از خوانندگان جوان به راهی تازه برای عبور از محدودیت های معمول ورود به بازار موسیقی تبدیل گشته بود.
مرتضی پاشایی «یکی هست»؛ آلبومی که نام پاشایی را تثبیت کرد شهرت پاشایی با انتشار آلبوم «یکی هست» در سال ۱۳۹۱ وارد مرحله تازه ای شد. این آلبوم اولین اثر رسمی او بود و توانست جایگاهش را در بین خوانندگان جوان موسیقی پاپ تثبیت کند.
«یکی هست» تنها مجموعه ای از چند قطعه موسیقی نبود؛ آلبومی بود که تصویری نسبتا روشن از جهان عاطفی و موسیقایی پاشایی عرضه می کرد. ترانه هایی با تأکید بر عشق، دوری، دلتنگی، شکست عاطفی و امید، در کنار صدایی که به سرعت برای مخاطبان قابل تشخیص شد، عناصر اصلی این مجموعه بودند.
پاشایی در انتخاب ملودی ها و شیوه اجرای ترانه ها بسمت فضایی می رفت که مخاطب بتواند به سرعت با آن ارتباط برقرار کند. موسیقی او پیچیدگی های ساختاری آثار برخی جریان های دیگر موسیقی پاپ را دنبال نمی کرد و بیشتر بر انتقال مستقیم احساس و ایجاد ارتباط عاطفی با شنونده تکیه داشت.
همین ویژگی، یکی از دلیلهای استقبال گسترده از آثارش بود. مخاطبان بسیاری ترانه های وی را نه صرفاً برای شنیدن یک قطعه موسیقی، بلکه برای همراهی با حال وهوای شخصی خود انتخاب می کردند. ترانه هایی که در لحظات تنهایی، جدایی یا دلتنگی شنیده می شدند و به قسمتی از خاطرات عاطفی یک نسل تبدیل شدند.
در سال ۱۳۹۲ نیز آلبوم «گل بیتا» با صدای وی در فضای اینترنت منتشر گردید. این مجموعه اصولاً از آثار قدیمی تر پاشایی بود که قبل از انتشار رسمی، بشکل غیررسمی در اختیار مخاطبان قرار گرفت. انتشار آن نشان می داد که فعالیت موسیقایی او تنها به آثاری که بعد از شهرت تولید کرده بود محدود نمی شد و مجموعه ای از قطعات قدیمی تر نیز در راه حرفه ای اش وجود داشت.
خواننده ای که آهنگسازی را هم جدی می گرفت یکی از وجوه مهم فعالیت هنری مرتضی پاشایی، نقش وی در آهنگسازی بود. او صرفاً خواننده ای نبود که آثار دیگران را اجرا کند؛ در ساخت ملودی و تشکیل فضای موسیقایی قطعاتش نیز نقش داشت.
این خاصیت در قطعاتی مانند «جاده یک طرفه» و «نگران منی» اهمیت بیشتری پیدا می کند. پاشایی در گفت وگوهای خانوادگی و روایت هایی که بعد از درگذشتش انتشار یافت، از حساسیت و زمانیکه برای ساخت تعدادی از آثارش صرف می کرد، صحبت شده است. مادر او درباره ی قطعه «جاده یک طرفه» گفته بود که مرتضی حدود شش ماه برای این اثر وقت گذاشته بود.
«جاده یک طرفه» از قطعاتی بود که به محبوبیت بیشتر او کمک کرد و در بین مخاطبانش جایگاه ویژه ای پیدا کرد. این اثر با ملودی احساسی و فضایی که از ابتدا تا آخر حفظ می نماید، نمونه ای از رویکرد پاشایی به موسیقی پاپ بود؛ نگاهی که در آن روایت عاطفی ترانه و همراهی ملودی با کلام اهمیت زیادی داشت.
«نگران منی» نیز از دیگر آثار شناخته شده اوست. این قطعه با حال وهوایی متفاوت از خیلی از ترانه های عاشقانه اش، به گفت و گویی صمیمانه با خدا نزدیک می شود. خانواده پاشایی بعدها در روایتهای خود از اهمیت این قطعه برای او سخن گفتند. به قول برادرش، مرتضی این اثر را با تمام وجود ساخته و آنرا نوعی گفتگوی شخصی با خدا می دانسته است.
این جنبه از شخصیت هنری پاشایی در شناخت بهتر آثارش اهمیت دارد. وی در قسمتی از ترانه هایش از عشق انسانی و شکست های عاطفی می گفت و در بخش دیگر به مفاهیمی مانند امید، توکل و رابطه انسان با خدا نزدیک می شد. به همین دلیل، مخاطبان مختلف می توانستند از زاویه های متفاوت با موسیقی او ارتباط برقرار کنند.
بیماری ای که مسیر زندگی و فعالیت هنری او را تغییر داد در میانه فعالیت حرفه ای پاشایی، خبر ابتلای او به سرطان معده منتشر گردید. این خبر در سال ۱۳۹۲ توجه مخاطبانش را به خود جلب کرد و بتدریج بیماری او به یکی از موضوعات اصلی اخبار در ارتباط با این خواننده تبدیل شد.
پاشایی مراحل درمانی خویش را شروع کرد و در ماه های بعد با وجود دشواری های بیماری، فعالیت موسیقایی را کنار نگذاشت. وی در این نوبت بازهم با مخاطبانش ارتباط داشت و اجراهایی نیز در ایران و خارج از کشور برگزار کرد.
بیماری بتدریج شرایط جسمانی او را دشوارتر کرد، اما در ماه های نخست بعد از انتشار خبر ابتلا، خیلی از هوادارانش امیدوار بودند که روند درمان نتیجه بخش باشد. حضور وی در برنامه های تلویزیونی و انتشار تصاویر و خبرهایی از فعالیت هایش در فضای مجازی، این امید را در بین مخاطبان زنده نگه می داشت.
در ایام پایانی زندگی، شرایط جسمانی پاشایی وخیم تر شد و وی در بیمارستان بهمن تهران بستری شد. خبر بستری شدنش واکنش گسترده ای در بین هواداران و هنرمندان بهمراه داشت. بعضی از چهره های موسیقی و سینما برای عیادت به بیمارستان رفتند و اخبار در ارتباط با وضعیت جسمانی او با حساسیت زیادی دنبال می شد.
عاقبت بامداد جمعه ۲۳ آبان ۱۳۹۳، مرتضی پاشایی در ۳۰سالگی از دنیا رفت. مرگ وی در شرایطی صورت گرفت که هنوز بخش مهمی از مسیر حرفه ای و هنری اش پیش رو بود و آلبوم تازه اش نیز به صورت کامل منتشر نشده بود.
خبر مرگ پاشایی چه طور خیابان های ایران را به هم رساند؟ شاید هیچ قسمتی از زندگی و فعالیت هنری مرتضی پاشایی به اندازه اتفاقات بعد از درگذشتش در حافظه جمعی جامعه ایران باقی نمانده باشد.
بعد از انتشار خبر مرگ او، گروه هایی از هوادارانش در شهر های مختلف تجمع کردند. مردم در خیابان ها و فضاهای عمومی گرد هم آمدند، ترانه هایش را پخش کردند، شمع روشن کردند و قطعات محبوب او را دسته جمعی خواندند.
این واکنش ها به تهران محدود نماند. گزارش هایی از تجمع های چند هزار نفری در شهر های مختلف منتشر گردید و فضای مجازی نیز به محل اصلی انتشار خبرها، تصاویر و دعوت به حضور در مراسم های یادبود تبدیل شد.
در آن دوره، شبکه های اجتماعی و پیامرسان ها نقش برجسته ی در تشکیل ارتباط میان هواداران داشتند. خیلی از جوانانی که یکدیگر را نمی شناختند، بوسیله همین شبکه ها از زمان و مکان تجمع ها آگاه می شدند و در مراسم های یادبود شرکت می کردند.
این اتفاق از یک جهت قابل توجه بود؛ موسیقی پاشایی قبل از مرگش نیز مخاطبان گسترده ای داشت، اما مرگ او موجب شد این مخاطبان پراکنده در فضای عمومی بشکلی آشکار کنار یکدیگر قرار بگیرند.
مراسم خاکسپاری پیکر او یکشنبه ۲۵ آبان ۱۳۹۳ از مقابل تالار وحدت تهران انجام شد. جمعیت زیادی از هواداران، هنرمندان و دوست داران موسیقی در این مراسم حضور داشتند. خیابان های اطراف تالار وحدت مملو از جمعیت بود و حضور گسترده مردم، حرکت مراسم را با دشواری هایی رو به رو کرد.
در این مراسم، محمد علیزاده روی صحنه رفت و برای حاضران قطعه ای را که آهنگسازی آن بر عهده پاشایی بود اجرا کرد. مردم نیز با او هم خوانی کردند. این صحنه یکی از تصاویر ماندگار مراسم خاکسپاری بود؛ جایی که موسیقی، به جای آن که تنها از بلندگوها پخش شود، به صدای مشترک جمعیتی تبدیل گشته بود که برای بدرقه یک خواننده گرد هم آمده بودند.
ازدحام جمعیت در راه تالار وحدت تا بهشت زهرا نیز به اندازه ای بود که انتقال پیکر و برگزاری مراسم خاکسپاری با دشواری همراه شد. بالاخره، پیکر پاشایی در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد.
کرتضی پاشایی «پدیده پاشایی»؛ وقتی یک تشییع به مبحث بحث جامعه شناسان تبدیل شد درگذشت پاشایی خیلی زود از محدوده خبرهای فرهنگی و هنری فراتر رفت. حضور گسترده مردم در مراسم های یادبود و تشییع، پرسش های مختلفی را درباره ی علت محبوبیت او بیان کرد.
چرا مرگ یک خواننده جوان چنین واکنشی را در بین گروههای مختلف جامعه ایجاد کرد؟ چه چیزی موجب شد اشخاصی با سلیقه ها، سبک های زندگی و حتی دیدگاه های اجتماعی متفاوت در مراسم او شرکت کنند؟ آیا این حضور گسترده صرفاً نتیجه محبوبیت موسیقی پاشایی بود یا باید آنرا در چهارچوب تحولات اجتماعی و فرهنگی جامعه ایران بررسی کرد؟
این پرسش ها به بحث هایی گسترده در رسانه ها و محافل دانشگاهی منجر گردید و اصطلاح «پدیده پاشایی» به یکی از تعبیرهای پرتکرار آن روزها تبدیل شد.
برخی مفسرین، این اتفاق را نشانه تغییر سلیقه موسیقایی نسل جوان می دانستند. گروهی دیگر بر نقش شبکه های اجتماعی و رسانه های جدید در تشکیل اجتماعات گسترده تأکید می کردند. عده ای نیز معتقد بودند که این مراسم مهلتی برای حضور اجتماعی نسلی بود که احساس می کرد صدایش در بخش های مختلف جامعه به قدر لازم شنیده نمی شود.
حسین قاضیان، جامعه شناس، در تحلیل هایی که آن دوره درباره ی این اتفاق عنوان شد، بر نقش رسانه های عمومی و بخصوص تلویزیون در شناخته شدن پاشایی تأکید داشت. در کنار آن، حضور فعال وی در فضای موسیقی پاپ و ارتباط عاطفی مخاطبان با ترانه هایش نیز از عواملی بود که می توانست ابعاد این واکنش را توضیح دهد.
هادی خانیکی، استاد ارتباطات، نیز همچون چهره هایی بود که این اتفاق را پدیده ای قابل تامل در جامعه ایران می دانست. گستردگی حضور مردم در مراسم، برای خیلی از مفسرین غیرمنتظره بود و نشان می داد که شناخت جامعه و رفتار نسل جوان را نمی توان تنها با معیارهای رایج و برداشت های محدود توضیح داد.
البته همه تحلیل ها درباره ی این اتفاق یکسان نبودند. برخی منتقدان، کیفیت موسیقی پاشایی را زیر سوال می بردند و استقبال گسترده از آثار او را نشانه ای از تغییرات نامطلوب در سلیقه موسیقایی جامعه می دانستند. این اختلاف نظرها خود به قسمتی از ماجرای درگذشت او تبدیل شد.
در حقیقت، پاشایی بعد از مرگش به مبحث بحثی تبدیل شد که دیگر تنها درباره ی یک خواننده نبود. بحث بر سر جایگاه موسیقی پاپ، فاصله میان نسل ها، نقش رسانه ها، سلیقه عمومی و حتی حق مردم برای انتخاب آثار مورد علاقه شان بود.
در عین حال، شاید یکی از مهم ترین نکات این ماجرا آن بود که نمی شد حضور گسترده مردم را به یک انگیزه واحد تقلیل داد. برخی برای علاقه به موسیقی او آمده بودند، برخی با ترانه هایش خاطره داشتند، تعدادی از مرگ یک جوان هنرمند متاثر بودند و برخی نیز در یک تجربه جمعی و عمومی شرکت می کردند. همین چندلایگی، «پدیده پاشایی» را به موضوعی پیچیده تر از یک مراسم خاکسپاری معمولی تبدیل کرد.
مرتضی پاشایی ترانه هایی که بعد از مرگ صاحب صدا منتشر شدند مرگ پاشایی به معنای پایان انتشار آثارش نبود. او قبل از درگذشت، قسمتی از آلبوم تازه اش را آماده کرده بود، اما فرصت نیافت آنرا به صورت کامل منتشر کند.
آلبوم «اسمش عشقه» در سال ۱۳۹۴ و بعد از درگذشت او منتشر گردید. این مجموعه شامل قطعاتی بود که پاشایی در دوره فعالیت خود روی آنها کار کرده بود و انتشارشان امکان آشنایی مخاطبان با بخش دیگری از آثار او را فراهم نمود.
بعد از آن نیز مجموعه های دیگری از قطعات و آثار منتشرنشده وی در اختیار مخاطبان قرار گرفتند. «گل بیتا ۲» همچون این مجموعه ها بود که بعد از درگذشت خواننده منتشر گردید.
انتشار آثار بعد از مرگ هنرمندان اتفاق تازه ای در صنعت موسیقی نیست، اما در مورد پاشایی این مساله اهمیت بیشتری پیدا کرد؛ برای اینکه وی در زمان درگذشت تنها ۳۰ سال داشت و هنوز فرصت زیادی برای تکمیل تجربه های موسیقایی و گسترش مسیر حرفه ای خود در اختیار داشت.
از طرف دیگر، انتشار آثار باقیمانده این پرسش را نیز مطرح می کرد که چه طور باید از میراث هنری یک هنرمند بعد از مرگش محافظت کرد و چه کسی مسئولیت انتشار و معرفی درست آثار او را بر عهده دارد. خانواده پاشایی نیز در گفت وگوهای آن دوره درباره ی ضرورت حفظ و صیانت از آثار باقیمانده او صحبت کردند.
چرا صدای مرتضی پاشایی هنوز در حافظه مخاطبان باقیمانده است؟ 12 سال بعد از درگذشت مرتضی پاشایی، نام او بازهم با قسمتی از خاطرات موسیقایی یک نسل گره خورده است. ترانه هایی مانند «یکی هست»، «جاده یک طرفه»، «نگران منی»، «عصر پاییزی»، «روز برفی» و «بغض» هنوز برای خیلی از مخاطبان یادآور دوره ای مشخص از زندگی و خاطرات شخصی آنها هستند.
البته ماندگاری یک خواننده را نمی توان تنها با تعداد دفعات پخش آثارش یا میزان محبوبیت وی در یک دوره خاص سنجید. جایگاه هنری پاشایی نیز مانند دیگر خوانندگان موسیقی پاپ می تواند مبحث نقد و بررسی باشد. تعدادی از خاصیت های موسیقایی آثارش در چهارچوب موسیقی عامه پسند قابل تحلیل است و نمی توان محبوبیت گسترده او را به معنای بی نقص بودن همه آثارش دانست.
اما آن چه درباره ی پاشایی اهمیت دارد، توانایی وی در برقراری ارتباط عاطفی با مخاطبانی گسترده است. وی در دوره ای فعالیت می کرد که اینترنت و شبکه های اجتماعی بتدریج به ابزارهای مهم معرفی موسیقی تبدیل می شدند. این فضا به هنرمندانی مانند او اجازه می داد بدون اتکا به مسیرهای سنتی شهرت، مخاطبان خویش را پیدا کنند و ارتباطشان را با آنها گسترش دهند.
از این منظر، پاشایی را می توان یکی از چهره های شناخته شده دوره ای دانست که در آن شیوه معرفی و مصرف موسیقی در ایران تغییر می کرد. او هم از امکانات رسانه ای جدید بهره برد و هم با بهره گیری از زبان ساده و عاطفی ترانه هایش توانست به مخاطبانی نائل شود که موسیقی را قسمتی از زندگی روزمره خود می دانستند.
12 سال بعد از یک وداع جمعی مرتضی پاشایی در ۲۳ آبان ۱۳۹۳ از دنیا رفت، اما ماجرای او به همان روز و مراسم خاکسپاری پیکرش محدود نماند. درگذشتش تصویری از جامعه ای را آشکار کرد که در آن موسیقی پاپ، شبکه های اجتماعی و احساس تعلق جمعی می توانستند در زمانی کوتاه هزاران نفر را کنار یکدیگر قرار دهند.
شاید مهم ترین میراث پاشایی، فراتر از مجموعه ترانه هایی باشد که از خود به جا گذاشت. وی در دوره ای به شهرت رسید که راه های ارتباط هنرمند و مخاطب درحال تغییر بود و مرگش نشان داد یک خواننده موسیقی پاپ تا چه اندازه می تواند در زندگی عاطفی و اجتماعی مخاطبانش حضور داشته باشد.
12 سال از آن جمعه آبان ماه گذشته است؛ از روزی که خبر درگذشت یک خواننده جوان منتشر گردید و خیابان های تهران و شهر های دیگر شاهد تجمع مردمی بودند که ترانه هایش را با یکدیگر زمزمه می کردند. مرتضی پاشایی دیگر فرصت نداشت آثار تازه ای بسازد یا روی صحنه برای هوادارانش بخواند، اما صدای ضبط شده او بازهم دردسترس است و قطعاتش برای کسانیکه با آنها خاطره دارند، معنایی فراتر از یک آهنگ معمولی پیدا کرده اند.
وی در ۳۰سالگی از دنیا رفت؛ در صورتیکه هنوز می توانست مسیر هنری تازه ای را آغاز کند. شاید بنابراین است که مرور زندگی و آثارش، بیشتر از هر چیز یادآور فرصتی باشد که ناتمام ماند؛ مهلتی برای خواننده ای که با وجود عمر کوتاه فعالیت حرفه ای، نام خویش را در تاریخ موسیقی پاپ ایران ثبت نمود.
منبع: سایت رسمی سیامک یزدانجو
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب